۹۱۰۱۱۰۱۲-۱۴ ۰۸۱
چهارشنبه ۱۳ مرداد ۱۴۰۰

حق شفعه

بر اساس قانون مدنی راجع به حق شفعه “اگر یک مال غیرمنقول و قابل تقسیمی متعلق به دو نفر باشد و یکی از شرکا سهم خود را به شخص دیگری بفروشد، شریک دیگر می‌تواند با پرداخت مبلغ سهم فروخته شده به خریدار، سهم را باز پس بگیرد و مالک آن شود. به این حق ایجاد شده برای شریک، حق شفعه می‌گویند و شریکی که از این حق استفاده می‌کند شفیع نام دارد”.

شرایط اخذ به شفعه

برای اینکه برای شریک مال حق شفعه ایجاد شود باید موارد زیر وجود داشته باشد:

  1. غیر منقول بودن مال

بر اساس ماده ۸۰۸ قانون مدنی شریک زمانی این حق را دارد دارد که مال غیرمنقول ذاتی باشد.

به عبارت دیگر باید مانند زمین، ذاتا غیر منقول باشد و نباید از طریق عمل انسان و با دخالت بشر غیرمنقول شده باشد. به همین دلیل اگر یک درخت یا یک ملک و بنا بدون زمین آن فروخته شود چون غیرمنقول ذاتی نیست برای شریک شفعه ایجاد نمی‌شود.

بیشتر بدانیمتامین خواسته چیست و اعتراض به تامین خواسته چگونه است؟

  1. مشاع بودن مال

حق شفعه تا زمان

ی وجود دارد که مال مشاع و شراکتی باشد.

بنابراین اگر مال غیرمنقول میان شرکا تقسیم شود و شراکت آن‌ها از بین برود دیگر وجود ندارد و هر کسی می‌تواند مال خود را به شخص ثالث بفروشد بدون اینکه برای سایر شرکای سابق او ایجاد شود. با این حال بر طبق ماده ۸۱۰ قانون مدنی،‌ اگر دو نفر با دو ملک مجزا حقوق ممر یا مجری مشترک داشته باشند، در صورتی که یکی از مالکین ملک خود را با حق ممر و مجری به شخص ثالث بفروشد، مالک دوم حق شفعه خواهد داشت حتی اگر در اصل ملک فروخته شده شراکتی نداشته باشد. اما اگر همین ملک بدون حق ممر و مجری به شخص ثالث فروخته شود برای فردی که در ممر و مجری شراکت دارد، ایجاد نمی‌شود.

  1. قابلیت تقسیم مال غیرمنقول

حق شفعه در ملک قابل تقسیم ایجاد می‌شود زیرا باید ملک قابلیت تقسیم داشته باشد که یکی از شرکا بتواند سهم خود را به ثالث بفروشد. در نتیجه از آن جایی که امکان انتقال به ثالث در مال غیرقابل تقسیم توسط یکی از شرکا وجود ندارد و در این اموال قابل تصور نیست.

  1. انتقال از طریق بیع

بر اساس قانون حق شفعه زمانی ایجاد می‌شود که مال از طریق بیع به شخص ثالث منتقل شده باشد.

بنابراین اگر یکی از شرکا سهم خود را به طریقی به جز عقد بیع به نفر سوم منتقل کند، برای شریک او حقی ایجاد نخواهد شد. برای مثال اگر شریکی سهم خود را از طریق هبه به شخص دیگری منتقل کند، برای شریک او نیز ایجاد نمی‌شود.

  1. تعداد شرکا باید دو نفر باشد

حق شفعه در اموال غیرمنقول زمانی ایجاد می‌شود که دو نفر شریک مال باشند.

بنابراین اگر بیشتر از دو نفر در یک مال غیرمنقول شراکت داشته باشند و یکی از این شرکا سهم خود را به ثالث بفروشد برای سایرین حق شفعه ایجاد نمی‌شود.

لازم به ذکر است که اگر یکی از دو شریک سهم خود را به چند نفر بفروشد، تاثیری در حق شریک دوم ندارد.

به عبارت دیگر آنچه که مهم است تعداد شرکا است که باید دو نفر باشند و مهم نیست که سهم مذکور به چند نفر فروخته شود.

  1. انتقال تمام حصه توسط شریک

بر طبق قانون مدنی زمانی برای شریک حق شفعه ایجاد می‌شود که شریک دیگر تمام سهم خود را به شخص ثالث فروخته باشد.

در نتیجه اگر شریک مذکور تنها بخشی از سهم خود را به ثالث فروخته باشد برای شریک وی وجود ندارد.

  1. فوریت حق شفعه

حق شفعه فوریت دارد.

به عبارت دیگر شریک به محض اینکه از انتقال سهم شریک خود مطلع شد باید برای اجرای حق شفعه خود به کمک یک مشاور حقوقی اقدام کند. لازم به ذکر است که ممکن است یک شریک از انتقال سهم شریک دیگر اطلاع نداشته باشد حق شفعه او با گذر زمان از بین نمی‌رود اما او به محض اطلاع باید برای خرید سهم منتقل شده اقدام کند. ادعای جهل شفیع به ایجاد حق شفعه بدون ارائه دلیل از او پذیرفته می‌شود و اگر خریدار مدعی علم و آگاهی شفیع است، باید علم او را ثابت کند.

  1. قدرت شفیع به پرداخت ثمن

برای اینکه حق خریدار ضایع نشود، شریک باید حتما ثمن پرداخت شده توسط او را به وی بازگرداند.

بنابراین صرفا نمی‌تواند با ادعای اعسار بدون پرداخت ثمن به خریدار، سهم منتقل شده را از او پس بگیرد.

انتقال حق شفعه به ورثه

بر اساس قانون مدنی، حق شفعه، مالی و مانند ماترک است در نتیجه با فوت شفیع به ورثه او منتقل می‌شود و آن‌ها کماکان می‌توانند از این حق استفاده کنند.

اسقاط حق شفعه

بر اساس ماده ۸۲۲ قانون مدنی شفیع می‌تواند حق شفعه خود را اسقاط کند.

به عبارت دیگر او می‌تواند از آن بگذرد و این اسقاط ممکن است به صورت کلامی و با لفظ و یا با عمل و اقدامی باشد که نشان‌دهنده اسقاط آن بوده است. علاوه بر این شفیع می‌تواند در مورد حق شفعه خود با خریدار از طریق دریافت عوض یا حتی بدون دریافت عوض، مصالحه و توافق کند. با مصالحه، ساقط می‌شود. به عبارت دیگر این حق برای حمایت از شریک در قانون در نظر گرفته شده است. بنابراین اگر در موردی شریک احساس کرد با انتقال سهم شریک دیگر به شخص ثالث دچار ضرر نشده، می‌تواند از آن بگذرد و با خریدار مصالحه کند.

بیشتر بدانیم: همه چیز درباره الزام به تنظیم سند

اثر اجرای حق شفعه

زمانی که شریک سهم خود را از طریق بیع به ثالث بفروشد، برای شریک او حق شفعه ایجاد می‌شود.

در اینصورت شفیع می‌تواند مبلغ ثمن را به خریدار بپردازد و سهم شریک خود را تملک کند.

به عبارت دیگر این مورد تنها زمانی ایجاد می‌شود که یک بیع صحیح و مجاز میان شریک و خریدار صورت گرفته باشد و ملک از مالکیت شریک به تملک خریدار درآمده باشد. در غیر اینصورت اگر بیع صحیح نبوده باشد، ملک به خریدار منتقل نمی‌شود و در نتیجه برای شریک دوم هم حقی ایجاد نمی‌شود.